ඇමරිකානු, චීන, රුසියානු ත්‍රිපාර්ශ්වික හමුව නව යාල්ටාවක් වේදැයි කුඩා රටවලට බියක්
යුක්රේන සහ ඉරාන යුද්ධවල සිට න්‍යෂ්ටික අවි සහ කෘත්‍රිම බුද්ධිය (artificial intelligence) දක්වා ගෝලීය ගැටලු සාකච්ඡාවට ගනිමින්, එක්සත් ජනපදයේ, චීනයේ සහ රුසියාවේ නායකයන් ලබන සතියේ එකට සාකච්ඡා මේසයට පැමිණිය හැකිය. එය ලොව බලවත්ම රාජ්‍ය නායකයන් අතර මෙවැනි පළමු ත්‍රිපාර්ශ්වික හමුව වනු ඇත. සැලසුම් ගැන දන්නා පුද්ගලයන් දෙදෙනකු පවසන පරිදි, අවසන් මොහොත දක්වා කෙරෙන සාකච්ඡාවලින් තවමත් එකඟ වූ න්‍යාය පත්‍රයක් හෝ ආකෘතියක් සකස් වී නැත. එහෙත් නායකයන් තිදෙනාම ආසියා පැසිෆික් ආර්ථික සහයෝගිතා සංසදයට (Asia-Pacific Economic Cooperation) සහභාගි වන ෂෙන්ජෙන්හි (Shenzhen) හමුවක් අපේක්ෂා කෙරේ.
නායකයන් හමුවුවද ප්‍රධාන ගනුදෙනුවකට ඇති ඉඩකඩ අඩු බව සැලකේ. සාකච්ඡා කාමරයෙන් පිටත සිටින යුක්රේනය (Ukraine) සහ තායිවානය (Taiwan) ඇතුළු කුඩා පාලන බලධාරීන් බියවන්නේ තම සහභාගිත්වයකින් තොරව තමන්ට බලපාන තීරණ ගනු ඇති බවටය. රුසියානු ජාතිකවාදීන්ට නම් හමුව පැවැත්වීම පමණක් වුවද වොෂින්ටනය (Washington) සහ බෙයිජිං (Beijing) සමඟ සම මට්ටමේ සුපිරි බලවතකු ලෙස මොස්කව්හි (Moscow) ප්‍රතිරූපය යළි ගොඩනගනු ඇත.
නායකයන් තිදෙනා පැමිණෙන්නේ බෙහෙවින් වෙනස් අරමුණු සමඟය. යුක්රේන යුද්ධය තම කොන්දේසි මත අවසන් කරගැනීමට අවස්ථාවක් රුසියානු ජනාධිපතිවරයා දකියි. තම පක්ෂය මධ්‍යවාර මැතිවරණයේ ලැබූ බරපතළ පරාජයන්ගෙන් පීඩාවට පත් ඇමරිකානු ජනාධිපතිවරයා මෙය ඉතිහාසයට එක්වන අවස්ථාවක් ලෙස දකින අතර, ඊට ත්‍රිපාර්ශ්වික න්‍යෂ්ටික අවි පාලන ගිවිසුමක් කරා පියවරක්ද ඇතුළත් විය හැකිය. එහෙත් චීන ජනාධිපතිවරයාට මෙම හමුව අනපේක්ෂිත හා අවදානම් රැසකින් යුක්තය. ඇමරිකානු නායකයාගේ ක්ෂණිකව තීරණ ගන්නා රටාව, ඉහළ අවධානයක් ලබන අවස්ථා සඳහා ඔහුගේම පෙර සැලසුම් කළ ප්‍රවේශය සමඟ ගැටේ. අනෙක් රටවල් දෙකට වඩා බෙහෙවින් අඩු න්‍යෂ්ටික අවි ඇති චීනය, එම ක්ෂේත්‍රයේ තමන් දුර්වල පාර්ශ්වයක් ලෙස සලකා එවැනි පදනමකින් සකස් කරන අවි පාලන සාකච්ඡාවලට විරුද්ධ වේ.
පෙර පාලනය යටතේ නැගෙනහිර ආසියාව භාර ධවල මන්දිරයේ ජ්‍යෙෂ්ඨ නිලධාරියකු වූ, දැන් වොෂින්ටනයේ ප්‍රතිපත්ති පර්යේෂණ ආයතනයක් වන උපායමාර්ගික හා ජාත්‍යන්තර අධ්‍යයන මධ්‍යස්ථානයේ (Center for Strategic and International Studies) සේවය කරන එඩ්ගාඩ් කේගන් (Edgard Kagan) පැවසුවේ, එක්සත් ජනපදය සමඟ පමණක් නොව එක්සත් ජනපදය සහ රුසියාව එක්ව කරන අවි පාලන සාකච්ඡා චීනය දැඩි ලෙස අකමැති දෙයක් බවයි. ඒවාට එක්වීමෙන් සමාන සීමාවලට යටත් ප්‍රධාන න්‍යෂ්ටික බලවතකු ලෙස සලකනු ලැබීමට චීනය එකඟ වන බව ඇඟවෙන බැවිනි. රුසියාව සහ එක්සත් ජනපදය සතුව න්‍යෂ්ටික යුද ශීර්ෂ 5,000කට වැඩි ප්‍රමාණයක් බැගින් පවතින අතර චීනය සතුව ඇත්තේ 500ක් පමණය. කෙසේ වුවද චීනය සිය අවි ගබඩාව වේගයෙන් පුළුල් කරමින් සිටී.
1945 මතක යළි මතුවෙයි
යෝජිත හමුව, විශේෂයෙන් රුසියාවේදී, 1945 යාල්ටා සමුළුව (Yalta Conference) සමඟ සසඳා ඇත. එහිදී එක්සත් ජනපදය, බ්‍රිතාන්‍යය සහ සෝවියට් සංගමය පශ්චාත් යුද ලෝක පිළිවෙළ හැඩගැස්වූ බලපෑම් කලාප බෙදා ගත්හ. රුසියානු ජාතිකවාදීන් මෙම සැසඳීම පිළිගනී. ප්‍රමුඛ ජාතිකවාදී මතවාදියකු වන ඇලෙක්සැන්ඩර් ඩුගින් (Alexander Dugin) මේ සතියේ පැවසුවේ හමුවෙන් ලෝකයේ වැදගත් වන්නේ කවුරුන්ද යන්න පෙන්වන බවත් බහුධ්‍රැවීය ලෝක පිළිවෙළ තහවුරු කරන බවත්ය. එහෙත් වඩාත්ම බලපෑමට ලක්වන රටවල් නොමැතිව බලවත් රටවල් රහසිගත ගනුදෙනු කිරීමේ හැකියාව කියෙව් (Kyiv) සිට ටෝකියෝව (Tokyo) දක්වා දැඩි නොසන්සුන්තාවක් ඇති කර තිබේ. යුක්රේන ජනාධිපති වොලොදිමීර් සෙලෙන්ස්කි (Volodymyr Zelenskiy) පසුගිය මාසයේ පැවසුවේ, 'බලපෑම නැවත බෙදා හරින යාල්ටා 2, 3, 4 බවට මෙය පත්වීම අපට කිසිසේත්ම අවශ්‍ය නැහැ' යනුවෙනි.
වෙනත් අයුරින්ද චීනය මෙහි සත්කාරකත්වයට අකමැත්තක් දක්වයි. හමුව පිළිබඳ දැනුවත් කළ පුද්ගලයකු සහ යුරෝපීය රාජ්‍යතාන්ත්‍රිකයකු අනුව, යුක්රේන යුද්ධය සාකච්ඡා කළ යුතු යැයි මොස්කව් බලකර ඇති නමුත් එය න්‍යාය පත්‍රයට එක් කිරීමට බෙයිජිං විරුද්ධ වී තිබේ. ඇමරිකානු නිලධාරියෙක් සිකුරාදා පැවසුවේ ජනාධිපතිවරයා යුක්රේනය ගැන කතා කිරීමට ඉඩක් නොමැති බවත් ඒ සඳහා ත්‍රිපාර්ශ්වික සාකච්ඡා සුදුසු වේදිකාව නොවන බවත්ය. රුසියානු ජනාධිපති ප්‍රකාශක දිමිත්‍රි පෙස්කොව් (Dmitry Peskov) පැවසුවේ න්‍යාය පත්‍රය පිළිබඳ යෝජනා හුවමාරු වෙමින් පවතින බවත් 'හමුව නිසැකවම රසවත් වනු ඇති' බවත්ය. වොෂින්ටනයේ චීන තානාපති කාර්යාල ප්‍රකාශකයෙක් චීනය 'අදාළ පාර්ශ්ව සමඟ සන්නිවේදනයේ යෙදී සිටින' බවත් තවදුරටත් පැවසීමට කිසිවක් නැති බවත් සඳහන් කළේය. අදහස් ඉල්ලීම්වලට රුසියානු තානාපති කාර්යාලය ප්‍රතිචාර දැක්වූයේ නැත. න්‍යෂ්ටික කරුණු පිළිබඳ එකඟතාවක් අපේක්ෂා නොකරන බව ජ්‍යෙෂ්ඨ පරිපාලන නිලධාරියකු පැවසුවද, චීනය ඉදිරියට පැමිණ එම මාතෘකාව සාකච්ඡා කිරීමට 'කාලය පැමිණ ඇති' බවද සඳහන් කළේය.
සමුළුවට පෙර කලාපීය නොසන්සුන්තාව
සාකච්ඡා මේසයෙන් බැහැර කර ඇති ඇමරිකාවේ සමීප මිතුරකු වන ජපානය (Japan), සිය කනස්සල්ල වොෂින්ටනයට දන්වා ඇතැයි ටෝකියෝවේ රජයේ ආරංචි මාර්ග පවසයි. ඇතැම් නිලධාරීන් බියවන්නේ මිත්‍ර රටවල අදහස් නොතකා කලාපීය පිළිවෙළ නැවත සකසන 'යාල්ටා අවස්ථාවක්' බවට හමුව පත්වනු ඇතැයි යන්නටය. මේ අතර උතුරු කොරියානු (North Korea) නායක කිම් ජොං උන්ගේ (Kim Jong Un) ප්‍රධාන සහායකයකු වන ජෝ යොං වොන් (Jo Yong Won), අපේක්ෂිත ත්‍රිපාර්ශ්වික හමුවට දින කිහිපයකට පෙර සෙනසුරාදා පක්ෂ හා රජයේ නියෝජිත පිරිසක් මෙහෙයවමින් රුසියාවට ගුවනින් පැමිණියේය. එයින් සමුළුව වටා සිදුවන රාජ්‍යතාන්ත්‍රික ක්‍රියාමාර්ග පැහැදිලි වේ. හමුව පැවැත්වුණහොත්, එය ඇමරිකානු ජනාධිපතිවරයා සිය වසර හයකට ආසන්න ධුර කාලය තුළ පැවැත්වූ විශාල අවධානයක් දිනාගත් රාජ්‍යතාන්ත්‍රික සංදර්ශන මාලාවේ අලුත්ම අවස්ථාව වනු ඇත. පෙර පැවැති කිසිවකින් පෙරළිකාර ප්‍රගතියක් ලැබුණේ නැත.
මෙහි සංකේතාත්මක අර්ථය චීනයටද ගැටලුවක් ඇති කරයි. 1945 සමුළුවට එයට ආරාධනා කර නොතිබූ අතර දැන් එය කුඩා රටවල ආරක්ෂකයකු ලෙස පෙනී සිටී. බලශක්ති වෙළෙඳාම සහ හමුදා තාක්ෂණික දැනුම හරහා බෙයිජිං සහ මොස්කව් සමීප වී ඇතත්, මෙම හමුවේ න්‍යාය පත්‍රයට යුක්රේනය ඇතුළත් විය යුතුද යන්න පිළිබඳ ඔවුන් එකඟ නැත. ලබන වසරේ ඩිමොක්‍රටික් පක්ෂය (Democratic) පාලනය කරන කොංග්‍රසයකට (Congress) මුහුණ දෙන එක්සත් ජනපද ජනාධිපතිවරයා, අවි සාකච්ඡා හෝ ඉරාන යුද්ධය අවසන් කිරීමට සහාය ලබාගැනීම හරහා විදේශීය දේශපාලන ජයග්‍රහණයක් සොයනු ඇත. හිටපු ජ්‍යෙෂ්ඨ රාජ්‍ය දෙපාර්තමේන්තු නිලධාරි කර්ට් ටොං (Kurt Tong) පැවසුවේ, සංචාරය ඔහුට නායකත්වය යළි තහවුරු කිරීමටත් ජාත්‍යන්තර වේදිකාවේ රාජ්‍යතාන්ත්‍රික පරිණතභාවය පෙන්වීමටත් අවස්ථාවක් සපයන බවයි.