කාංසාව සහ ආතති ආබාධ සඳහා චිකිත්සාව උපකාර වන්නේ කෙසේද?
සම්පූර්ණ අධ්‍යාපනික අන්තර්ගතය
කාංසාව (anxiety) වෛද්‍ය තත්ත්වයක් හෝ මත්ද්‍රව්‍ය භාවිතය සමඟ සම්බන්ධ වන විට, ප්‍රතිකාර සාමාන්‍යයෙන් යොමු වන්නේ එහි යටින් ඇති හේතුවට ප්‍රතිකාර කිරීමටය. එහෙත් වෙනත් කාංසා ආබාධ වර්ග සඳහා ප්‍රධාන චිකිත්සා ප්‍රවේශ තුනක් තිබේ: මනෝචිකිත්සාව (psychotherapy), ඖෂධ සහ අනුපූරක ප්‍රතිකාර යනුවෙනි.
මනෝචිකිත්සාව, විශේෂයෙන් ප්‍රජානන චර්යා චිකිත්සාව (Cognitive Behavioral Therapy, CBT), නිරාවරණ චිකිත්සාව (exposure therapy) හෝ අන්තර්දෘෂ්ටි කේන්ද්‍රිත චිකිත්සාව (insight-oriented therapy), කාංසාව කළමනාකරණයට පුද්ගලයන්ට උපකාර කිරීමේ වැදගත් කාර්යයක් ඉටු කරයි. මෙම සෑම ප්‍රවේශයකදීම කාංසාවේ මූලික හේතු තේරුම්ගැනීමට සහ ලක්ෂණ පාලනය කිරීමේ උපායමාර්ග ඉගෙනගැනීමට මානසික සෞඛ්‍ය වෘත්තිකයකු සමඟ කටයුතු කරයි. වෛද්‍ය සායනවල සිට පාසල් දක්වා විවිධ පරිසරවල චිකිත්සාව සිදු කළ හැකි අතර, ඔබට චිකිත්සකයා සමඟ ශක්තිමත් බැඳීමක් දැනෙන විට එය වඩාත් ඵලදායී වේ.
ප්‍රජානන චර්යා චිකිත්සාව (CBT)
කාංසාව සඳහා ප්‍රමුඛ මනෝචිකිත්සා ක්‍රමය වන CBT, ගැඹුරින් මුල් බැසගත් ඍණාත්මක සිතුවිලි සහ හැසිරීම් රටා නිවැරදි කිරීම අරමුණු කරයි. නමෙන් දැක්වෙන පරිදි ප්‍රතිකාරයට කොටස් දෙකක් ඇත. ප්‍රජානන චිකිත්සාව පුද්ගලයන්ට තම බිය ජයගැනීමට බාධා කරන සිතීමේ රටා වෙනස් කිරීමට උපකාර කරයි. චර්යා චිකිත්සාව කාංසාව ඇති කරන තත්ත්වවලදී ඔවුන් දක්වන ප්‍රතිචාර වෙනස් කිරීමට කටයුතු කරයි. නිදසුනක් ලෙස, සමාජ කාංසා ආබාධය ඇති අය තමන් කියන දේ අන් අය අනිවාර්යයෙන්ම මෝඩ දෙයක් ලෙස සලකනු ඇතැයි සිතිය හැකිය. එය ඍණාත්මක සිතීමකි. එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස ඔවුන් අන් අය සමඟ සිටීම හෝ කතා කිරීම මඟහැරිය හැකිය. මෙය ඍණාත්මක හැසිරීමකට උදාහරණයකි. CBT හි අරමුණ මෙම සිතුවිලි සහ ප්‍රතිචාර දාමය බිඳ දැමීමයි.
නිරාවරණ චිකිත්සාව
කාංසාවට ප්‍රතිකාර කිරීමට යොදාගන්නා නිරාවරණ චිකිත්සා වර්ගයක් වන නිරාවරණය සහ ප්‍රතිචාර වැළැක්වීම (exposure and response prevention), බිය අඩුවන තෙක් ඔබේ කාංසාවට හේතුවන දෙයට ඔබ ක්‍රමයෙන් වැඩි වැඩියෙන් නිරාවරණය කරයි. චිකිත්සකයකුගේ මඟපෙන්වීම යටතේ ඔබ පළමුව ඔබේ බිය සිතින් මවාගෙන, පසුව සැබවින්ම එයට මුහුණ දෙයි.
අධ්‍යයන පෙන්වා දෙන්නේ නිරාවරණ චිකිත්සාවේ සැසි අටක සිට 12ක් දක්වා මාලාවකින් සැලකිය යුතු, දිගුකාලීන ප්‍රතිඵල ලැබෙන බවයි. පුද්ගලයන්ගෙන් 60% සිට 80% දක්වා පිරිසකගේ ලක්ෂණ වැඩිදියුණු වන අතර, ප්‍රතිලාභ වසර දෙකේ සිට හය දක්වා පවතී. අද වන විට පශ්චාත් කම්පන ආතති ආබාධය (PTSD), සමාජ කාංසා ආබාධය සහ භීතිකා ආබාධය සඳහා ප්‍රතිකාර ක්‍රමයක් ලෙස අතථ්‍ය යථාර්ථ නිරාවරණ චිකිත්සාව (virtual reality exposure therapy, VRET) පර්යේෂණයට ලක් කෙරේ.
අන්තර්දෘෂ්ටි කේන්ද්‍රිත මනෝචිකිත්සාව
සාම්ප්‍රදායික "කතා කිරීමේ" චිකිත්සාවේ මෙම ආකාරය, ජීවිත සිදුවීම්, ආශා සහ අතීත හා වර්තමාන සබඳතා ඔබේ හැඟීම්වලට බලපාන්නේ, අපහසුතා ඇති කරන්නේ සහ කාංසාවට දායක වන්නේ කෙසේද යන්න ගැඹුරින් විමසයි. ප්‍රතිකාර අතරතුර ඔබත් චිකිත්සකයාත් ඔබේ කාංසාව පිටුපස ඇති අවිඥානික හේතු සොයාගනු ඇත. ඔබේ අතීතයේ නොවිසඳුණු ගැටුම් වර්තමාන මානසික පීඩාවට දායක විය හැකි ආකාරය ඔබ දෙදෙනා එක්ව විමසනු ඇත. අරමුණ ඔබේ ස්වයං දැනුවත්භාවය මෙන්ම, වෙනත් ආකාරයකින් අපහසුතාවක් හෝ අභ්‍යන්තර ගැටුමක් ඇති කළ හැකි ඇතැම් හැඟීම් හෝ සිතුවිලි පිළිගැනීමද වැඩි කිරීමයි.
මෙය එවකට පැවති අධ්‍යාපනික අන්තර්ගතය මිස පෞද්ගලික වෛද්‍ය උපදෙස් නොවේ. සඳහන් කළ අධ්‍යයන ප්‍රතිශත සහ කාලසීමා එම කාලයට අදාළ ප්‍රකාශයන් මිස ප්‍රතිඵල සහතික කිරීමක් නොවේ. සුදුසුකම් ලත් මානසික සෞඛ්‍ය වෘත්තිකයකු සමඟ ප්‍රතිකාර සැලසුම් කළ යුතුය. සායනික උපදෙස් නොමැතිව ඖෂධ වෙනස් නොකරන්න.
කලින් පළ කළ වචන සැකසුම (ඉතිහාසය සඳහා සංරක්ෂිතයි)
පහත දැක්වෙන කලින් භාවිත කළ වචන සැකසුම ඉතිහාසය සඳහා රඳවා ඇති අතර, එය ඉහත නිවැරදි කළ පරිවර්තනය නොවේ.
සෑම කෙනකුටම වරින්වර කනස්සල්ල හෝ කාංසාව දැනේ. එහෙත් එම හැඟීම් දිගටම පවතින විට, විශේෂයෙන් ඒවා අසාමාන්‍ය ලෙස තීව්‍ර නම් හෝ සැබෑ ගැටලුවට නොගැළපෙන තරම් වැඩි නම්, ඒ පිටුපස සාමාන්‍යීකෘත කාංසා ආබාධයක් (generalized anxiety disorder) තිබිය හැකිය.
මනෝචිකිත්සාව, සියල්ලටම වඩා ප්‍රජානන චර්යා චිකිත්සාව (CBT), නිරාවරණ චිකිත්සාව සහ අන්තර්දෘෂ්ටි කේන්ද්‍රිත චිකිත්සාව, කාංසාව කළමනාකරණයේ ප්‍රධාන කාර්යයක් ඉටු කරයි. සෑම ප්‍රවේශයකදීම කාංසාව ඇති කරන්නේ කුමක්දැයි තේරුම්ගැනීමටත් ලක්ෂණ පාලනය කරන ක්‍රම ඉගෙනගැනීමටත් මානසික සෞඛ්‍ය වෘත්තිකයකු සමඟ කටයුතු කරයි. සැසි සායනවල සිට පාසල් දක්වා බොහෝ පරිසරවල පැවැත්විය හැකි අතර, චිකිත්සකයා සමඟ සැබෑ බැඳීමක් දැනෙන විට එම කටයුතු වඩා හොඳින් සිදු වේ.
ප්‍රජානන චර්යා චිකිත්සාව (CBT)
CBT යනු කාංසාව සඳහා ප්‍රමුඛ මනෝචිකිත්සා ක්‍රමය වන අතර, එය ගැඹුරින් මුල් බැසගත් ඍණාත්මක සිතීමේ සහ හැසිරීමේ රටා ඉලක්ක කරයි. නමෙන් හැඟවෙන පරිදි එයට කොටස් දෙකක් ඇත. ප්‍රජානන කොටස පුද්ගලයන්ට තම බිය ජයගැනීමට බාධා කරන සිතීමේ පුරුදු වෙනස් කිරීමට උපකාර කරයි. චර්යා කොටස කාංසාව ඇති කරන තත්ත්වවලදී ඔවුන් ප්‍රතිචාර දක්වන ආකාරය වෙනස් කරයි. නිදසුනක් ලෙස සමාජ කාංසා ආබාධයක් ඇති කෙනකු, තමන් කුමක් පැවසුවත් අන් අය අනිවාර්යයෙන්ම එය මෝඩ දෙයක් ලෙස සලකනු ඇතැයි සිතිය හැකිය. එය ඍණාත්මක සිතුවිල්ලයි. එබැවින් එම පුද්ගලයා අන් අය හමුවීම හෝ ඔවුන් සමඟ කතා කිරීම මඟහරියි. එය ඍණාත්මක හැසිරීමයි. CBT මෙම සිතුවිලි සහ ප්‍රතිචාර දාමය බිඳ දැමීමට කටයුතු කරයි.
නිරාවරණ චිකිත්සාව
කාංසාව සඳහා වූ නිරාවරණ චිකිත්සා ක්‍රමයක් වන නිරාවරණය සහ ප්‍රතිචාර වැළැක්වීම, බිය පහව යන තෙක් ඔබ බියවන දෙය සමඟ ක්‍රමයෙන් වැඩිවන සම්බන්ධතාවකට ඔබ ගෙන එයි. චිකිත්සකයකු ක්‍රියාවලියට මඟපෙන්වන අතර, ඔබ පළමුව ඔබේ බිය සිතින් මවාගෙන පසුව සැබවින්ම එයට මුහුණ දෙයි.
අධ්‍යයනවලින් හෙළි වන්නේ සැසි අටක සිට 12ක් දක්වා පාඨමාලාවකින් සැලකිය යුතු, දිගුකාලීන ප්‍රතිඵල ලැබෙන බවයි. පුද්ගලයන්ගෙන් 60% සිට 80% දක්වා පිරිසකගේ ලක්ෂණ වැඩිදියුණු වන අතර ප්‍රතිලාභ වසර දෙකේ සිට හය දක්වා පවතී. PTSD, සමාජ කාංසා ආබාධය සහ භීතිකා ආබාධය සඳහා අතථ්‍ය යථාර්ථ නිරාවරණ චිකිත්සාව (VRET) දැන් අධ්‍යයනය කෙරෙමින් පවතී.
අන්තර්දෘෂ්ටි කේන්ද්‍රිත මනෝචිකිත්සාව
මෙම සාම්ප්‍රදායික කතා කිරීමේ චිකිත්සාව, ජීවිත සිදුවීම්, ආශා සහ අතීත හා වර්තමාන සබඳතා ඔබේ හැඟීම් හැඩගස්වන්නේ, අපහසුතාව ඇති කරන්නේ සහ කාංසාව පෝෂණය කරන්නේ කෙසේද යන්න විමසයි. ප්‍රතිකාර අතරතුර ඔබත් චිකිත්සකයාත් ඔබට දැනෙන දේ පිටුපස ඇති අවිඥානික හේතු හඳුනාගෙන, අතීතයේ නොවිසඳුණු ගැටුම් වර්තමාන මානසික පීඩාවට හේතු විය හැකි ආකාරය පරීක්ෂා කරයි. අරමුණ වඩා වැඩි ස්වයං දැනුවත්භාවයක් සහ වෙනත් ආකාරයකින් අපහසුතාව හෝ අභ්‍යන්තර ගැටුම ඇති කළ හැකි හැඟීම් හෝ සිතුවිලි පිළිගැනීමයි.